بسط يافته اقطاع نظامى دوره مغول بود . شكل نهايى سيورغال بخصوص با ضعف قدرت مركزى دولتهاى متوالى پس از امپراتورى ايلخانى ظاهر شد . نكته مهم و اصلى اينكه پيوند بين نظام قانونى آن عصر و شريعت در نتيجهء تأثير شايان توجه ياساى چنگيزى ، ضعيف و سست بود . اين مسأله راه تدوين و تنظيم مفهوم سيورغال را تسهيل كرد . سيورغال در دوره‌اى از ضعف قدرت مركزى چهره بست و در سده نهم / پانزدهم در دوره تيموريان ، قراقويونلوها و آق قويونلوها مانع محكمى در برابر تحول امپراتوريهاى اخير با جهتگيرى مركزيت شديد سلطنت گرديد . سيورغالهاى وسيع يكى از پايه‌هاى مخالفت اقتصادى و ديوانى بين عناصر ترك‌نژاد ( عناصر نظامى چادرنشين ) و عناصر يكجانشين ايرانى شد . هنوز اين سؤال باقى است كه آيا از اراضى خالصه هم به سيورغال داده مىشد ؟ و اگر اين چنين بود ، تا چه مايه مىتوان از سيورغالهاى وابسته به « اراضى خالصه » صحبت كرد . در اين زمينه بايد فرق بين سيورغالهاى وسيع و كوچك را تشخيص داد . ترديدى نيست كه سيورغالهاى وسيع نشانگر تحول ويژگى اراضى ديوانى بود كه اين مناطق يك زمانى متعلق بدان بود . اين مورد الزاما در مورد سيورغالهاى كوچك صادق نبود . اين نوع سيورغال منحصرا از اراضى ديوانى واگذار نمىشد ، بلكه تا حدودى هم از اراضى وقفى و بالاتر از همه در قرن هفدهم و هيجدهم ميلادى از اراضى خالصه تفويض مىگرديد « 1 » . باوجوداين در آن زمان حاكم مىتوانست با ارائه سيورغالى از اراضى ديوانى ، مستقيما به علائق والى و مأموران او تعدى كند . يكى از مهمترين اجزاء سيورغال ، امتياز معافيت مالياتى بود كه در اروپاى قرون وسطى با عنوان exemptio شهرت داشت . البته اين امتياز از مدتها پيش از دولت ايلخانى اعمال مىشد و در دوره مورد بحث ما فقط منحصر به واگذارى سيورغال نبود . مىتوان مواد متعددى را پيدا كرد كه شامل معافيت مالياتى شده است و بعضى از مؤديان مالياتى مىتوانستند عملا آن را به دست آورند . دراينجا در مورد سيورغال ، منظور ما بيشتر بررسى معافيتهاى بخش كشاورزى است . در خصوص امتياز معافيت مالياتى از واژه‌هاى معافى و يا مسلمى ( جمع آن مسلميات ) استفاده مىكردند . معافيت مالياتى به دوره پيش از مغولان برمىگردد ؛ در زمان ايلخانان با مشخصه‌هاى رويه مشابهى كه چنگيز خان به كار مىبرد ، غنى و تقويت گردد . امتياز معافيت مالياتى مغولان نه فقط ماهيت استثنايى و يا هبه‌اى داشت ( يعنى نوعى لطف بود ) ، بلكه با فرامينى براى روحانيان ، اشراف و كودكان هم اعتبار پيدا مىكرد . برخى از عناصر اين نهاد مغولى هنوز در سده‌هاى بعد در كار بود .

--> ( 1 ) - بوسه ، Untersuchungen ، صص 2 - 101 . لمبتن ، مالك و زارع ، در اكثر صفحات .